• تاريخ: دوشنبه 30 ارديبهشت 1387

اسلام و مدرنيته(3)


اسلام و مدرنيته(3)

سخنراني حسن رحيم پور ازغدي در دانشگاه تورنتو

خدا، انسان، مدرنيته

گفته شده است كه در مدرنيته، جاي انسان و خدا، عوض شده است، ذهن انسان، تمايلات انسان و منافع او، اصالت يافته و هر آنچه او را محدود كند (اعمّ از اخلاق، حقيقت و تكليف) در مرتبه دوم قرار مي‏گيرد و اومانيزم، فردگرائي، آزادي، دمكراسي، ليبراليزم و سكولاريزم، همه بر همين اساس، پاي گرفته‏اند.
در اسلام، انسان، نه دشمن خدا و نه رقيب اوست. اسلام مي‏خواهد كه انسان، خليفه خدا باشد. مي‏خواهد آحاد بشريت، به چنان رشد عقلي و اخلاقي برسند كه هيچ خوني در زمين ريخته نشود، هيچ حقّي پايمال نگردد، هيچ انسان گرسنه و بي‏پناه و تحقير شده‏اي نباشد و نفسانيت، چنان مقهور اراده انسان باشد كه فرشتگان الهي در برابر او سجده كنند. اسلام، انسان را داراي كرامت، قدرت انتخاب، مسلط بر خويش و بر جهان، عاقل، مسؤوليت‏پذير و ارزش گرا مي‏خواهد، به انسان خوشبين است و همه بشريت را داراي فطرت پاك و اصالتا خيرخواه مي‏داند و همه تكاليف ديني كه نازل كرده براي حراست از فطرت، عقل و كرامت انسانهاست .
در اسلام، حقوق را از تكليف، و اقعيت را ازارزش، دنيا را از آخرت، معاد را از معاش، اخلاق را ازاقتصاد، تفوي را از سياست و دين را از دولت، نمي‏توان تفكيك كرد.
اين تفكيك‏ها بمنزله مثله كردن انسان و متلاشي كردن دين است. كرامت انسان، در عشق ورزي به خدا و اطاعت از اوست، رشد حقيقي بدون شناخت خدا و راضي كردن او و حركت به سوي او محال است. همه ارزشهاي ديگر، ارزشهاي واسطه، مقيد و مشروط اند. آزادي، عقلانيت، دنيا، آخرت، حق، تكليف، فرد، جامعه ، جنگ، صلح، حكومت، شكست و پيروزي، ثروت وفقر، همه و همه اگر در مسير عدالت و معنويت باشند با ارزش است. عدالت و معنويت نيز از آن جهت كه گام هايي در راه خدا، محبت به خدا و نزديك شدن به اوست، ارزش دارند ولي ارزش ذاتي و حقيقي، همان معرفت به خدا و محبّت او و اطاعت اوست. مسلمانان به علم، تكنولوژي، سياست، اقتصاد، حكومت، جهاد، صلح، عقل ابزاري، توسعه، آبادي دنيا، عقل ابزاري و آزادي و حقوق بشر، اعتقاد دارند اما همه را براي همان هدف نهائي مي‏خواهند. ما معتقديم روزي كه عاقبت مهدي "عج" (فرزند پيامبر اسلام) و عيسي بن مريم (ع) بازگردند و قدس به دست مسيح، آزاد شود، سراسر جهان را چنين عقلانيت، محبّت و عدالتي فراخواهد گرفت ولي تا آن روز، ما نيز موظفيم در راه گسترش توحيد و عدالت، گسترش عقلانيت و محبّت، تلاش و مبارزه كنيم. ما با دينِ دنيوي، دين سياسي، دين دولتي و ديني كه ابزار دست صاحبان قدرت و ثروت شود و نيز براساس رياكاري و خشونت، تحميل شود، مخالفيم. ولي معتقديم كه دين، به مقداري مناسك عبادي شخصي، محدود نمي‏شود و بايد قدرت و ثروت را در برابر حقيقت، اخلاق و عدالت، خاضع كرد و سياست و حكومت را ديني كرد. وجدان فردي، اخلاق شخصي و تجربه معنوي دروني و ايمان قلبي، جزء اركان اسلام است اما همه اسلام، منحصر در امور فردي و عبادي نيست بلكه قوانين سياسي، اقتصادي وقضائي اسلام نيز كه براي گسترش اخلاق و عدالت در سطح اجتماعي و حكومتي آمده‏اند، به همان اندازه،مقدّس ولازم‏الاجراءاند.زيرانمي‏توان بااقتصاد فاسد و حكومت غيرعادلانه، به اخلاق سالم اجتماعي رسيد.
اسلام، به تقسيم كار و تخصّصي شدن امور و عقلانيت ابزاري، معتقد است و كساني را كه بدون تخصّص و كارشناسي، وارد مديريت‏هاي صنعتي، كشاورزي و دولتي شوند، حتي اگر اخلاقاً افراد خوبي باشند، خائن به جامعه اسلامي، مي‏داند. عقل ابزاري، بسيار مهم است زيرا در سرنوشت و حقوق و فقر و رفاه و استقلال و رشد ملّي جوامع بشري تاثير مي‏گذارد اما اسلام، عقل ابزاري را در ادامه عقل توحيدي و عقل اخلاقي يعني در چارچوب توحيد، عدالت و اخلاق، به رسميت مي‏شناسد و نه مستقلّ از آنها و در تعارض با آنها.
اسلام، به تمدن عقلاني، عقل ابزاري يا عقل معاش، تقسيم كار، تكنولوژي، آبادي زمين، پيشرفت مدني و اقتصادي تشويق مي‏كند اما در امتداد عقل معاد، فضائل اخلاقي و عدالت ديني.
اگر توحيد، معاد و عدالت، فراموش نشود، شهوت پرستي حاكم نشود و آخرت، از ياد نرود. لذائذ متعادل دنيوي، كسب ثروت و قدرت و رفاه و دانش، همه در خدمت به بشريت (نه در راه ترويج سكس و خشونت و سلاح‏هاي شيميائي و اتمي و ميكروبي و موادّ مخدّر و نظام طبقاتي سرمايه‏داري) خواهد بود و حتي مي‏تواند "عبادت" محسوب شود.
اگر مسيحيت، بوديزم و ساير اديان با سكولاريزم، قابل جمع باشد، اسلام، بي‏شك با سكولاريزم، ناسازگار است چون تفكيك مادي ـ معنوي و قدسي ـ عُرفي، يك تفكيك غيراسلامي است. نان كه براي روشنفكران، يك "فانتزي" و براي فقراء، "زندگي" و براي اقتصاد دانان، يك "كالا" است، در اسلام، نمي‏تواند از اخلاق و ارزش‏ها جدا باشد. اسلام، راه رشد انسان را عمل به تكليف الهي مي‏داند اما بدون تامين حقوق مادّي و معنوي انسان، از او تكليف نمي‏خواهد. بنابراين "حقوق بشر"، در اسلام، يك امر عُرفي و زميني نيست بلكه امري مقدّس و ارزشي است البته با فهرست حقوق بشري كه ليبراليست‏ها و سكولاريست‏ها تعريف كرده‏اند، در مواردي اختلاف نظر داريم و مواردي چون همجنس بازي و سقط جنين و بمباران هسته‏اي ساير ملت‏ها بنام دمكراسي را جزء حقوق بشر نمي‏دانيم زيرا فهرست حقوق بشر، تابع چگونگي تعريف بشر است. اگر تعريف حيواني و مادّي از بشر، ارائه داديد، حقوق حيواني نيز براي او قائل شده و هر تكليف الهي و اخلاقي را نوعي تجاوز به حقوق بشر خواهيد انگاشت اما با تعريف الهي از بشر، حقوق مادّي بشر نيز مقدّس مي‏شود و در راه احقاق اين حقوق، اعمّ از حقوق سياسي، اقتصادي، خانوادگي، بهداشتي و رفاهي و حقوق علمي و فرهنگي و حقّ رشد و آزادي بيان و انديشه، تلاش مي‏كنيد و اين تلاش، يك تلاش مقدس ديني و جهاد در راه خداست. عرفان اسلامي، عرفان محدود در خلوت نيست بلكه پس از خلوت و اشك و انس با خدا و عشق ورزي با او، بايد براي خدمت به خدا به عرصه سياست و جامعه و تعليم و تربيت آمد و در راه گسترش معرفت، اخلاق و احكام خدا و در راه تربيت و رشد و نجات بشريت و اجراي عدالت كوشيد و با قيصر و فرعون‏هاي تاريخ، جهاد كرد و حتّي شهيد شد.
اسلام، حقّ‏الله را در نقطه مقابل حقّ‏الناس نمي‏داند بلكه حقّ‏الناس را فرزند و نتيجه حقّ‏الله و اين دو را غيرقابل تفكيك مي‏بيند. بشر، به صِرف بشر بودن، حقوقي فطري و الهي دارد و حقوق بشر و تكاليف او را خداوند مقرّر كرده است و در مورد حقوق و وظايف جزئي و متغيّر كه در شرايط تاريخي، تابع تحوّلات است بايد با عقل، اجتهاد و نوانديشي كرد. اما حقوق بشر، امري خدائي است. عدالت، مستقلّ از دين، به قضاوت عقل، خوب و ارزشمند است اما مصاديق عدالت، در تلاش هماهنگ عقل و وحي، كشف مي‏شود.
حقوق بشر، قابل سلب از او نيست و نه با قرارداد، مي‏آيد و نه با قرارداد، مي‏رود. در عين حال، بشر صرفاً با حقوق خود به كمال نمي‏رسد بلكه بايد به تكاليف خود در برابر خدا و مردم نيز عمل كند و اگر به تامين حقوق خود ـ آنهم حقوق مادّي ـ اكتفاء كند و نسبت به تكاليف خود و نيز حقوق معنوي، بي‏اعتناء بماند تفاوتي با حيوانات ندارد بلكه از حيوانات نيز پست‏تر است زيرا حيوانات نيز حقوق دارند اما تكليف ندارند.
براي رشد معنوي انسان، هم رشد عقلانيت بشر و هم اجراي عدالت و تامين حقوق بشر، الزامي است ولذا قرآن از وظايف پيامبران، علاوه بر تهذيب نفس بشر، از تعليم حكمت و اجراي قسط و عدالت نيز نام مي‏برد و پيامبر اكرم (ص) به همين علت، حكومت اسلامي تشكيل داد. پيام اصلي او محبّت، صلح، اخلاق، توحيد و عدالت بود ولي وقتي صاحبان زر و زور و تزوير به جنگ او آمدند تا اين اصول را حذف كنند، پيامبر (ص) در دفاع از انسان و اسلام، تن به جهاد نيز داد و جهاد و شهادت براي دفاع از صلح و اخلاق و عدالت، واجب شده است. اخلاق نيز در اسلام در مسير رشد انسان، معني مي‏دهد و رياضت‏هاي غلط از قبيل صدمه زدن به خود يا ديگران، خودكشي يا قتل ديگران، ظلم پذيري و تحقير شدن، تعطيل فكر و تلاش و وظايف اجتماعي، تحريم هرگونه لذّت زندگي و لبخند، رياضت‏هاي اسلامي نيستند.

   
Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly. All right reserved.