• تاريخ: دوشنبه 30 ارديبهشت 1387

مسئله قدر و احياء


مسئله قدر و احياء

اعوذ بالله من الشيطان الرجيم، بسم الله الرحمن الرحيم .
الحمدلله رب العالمين و الصلوه و السلام علي جميع الانبياء و المرسلين، سيما عبده و رسوله النبي الامين، مولانا احمد و نبينا ابوالقاسم محمد؛ و علي آله و اصحابه و علي الائمه الطاهرين، و السلام علينا و علي عباد الله الصالحين .
بسم الله الرحمن الرحيم. انا انزلناه في ليله القدر، و ما ادريك ما ليله القدر، ليله القدر خير من الف شهر، تنزل الملائكه و الروح فيها باذن ربهم من كل امر، سلام هي حتي مطلع الفجر.
خوشوقتم كه در اين شب مقدس از ماه مبارك رمضان با خواهران و برادران مسلمان براي عبادت و بندگي خدا گرد هم جمع آمده‌ايم .فرصتي است كه بتوانيم يكي از مسايل اسلامي را در حدود گنجايش يك جلسه بررسي كنيم. اميدوارم هميشه محافل مذهبي و ديني و معنوي ما از نظر كميت و كيفيت رو به رشد باشد. اميدوارم خدا به من و به شما و به همه توفيقي بدهد كه بتوانيم از فرصتها بهتر و بيشتر، با نيتي خالص، و با طرح و برنامه‌اي مورد رضا و قبول خدا، استفاده كنيم .
در دعوتي كه خدمت آقايان و خانمها فرستاده شد وعده داده شده بود كه درباره مسأله قدر و احياء و دعا و نيز درباره سالهاي آخر زندگي حضرت علي (ع)، در شب بيست و يكم، و پس از آن در شبي ديگر درباره بهره‌هاي مسلمانان از ماه مبارك رمضان صحبت بشود.برحسب همان قرار گفتگوي امشب ما درباره شب قدر، احياء، دعا و شناختن بهتر اين كلمات و معني آنهاست. اما شب قدر.
در قرآن كريم در اين سوره معروف كه >سوره القدر< نام دارد، تعبير شب قدر و ليله القدر آمده است. اين سوره را ترجمه مي‌كنم :ما فرستاديم آن را، (يعني قرآن) را در شب قدر؛ تو چه مي‌داني شب قدر چيست ؟ شب قدر از هزار ماه بهتر است. فرشتگان به همراهي روح الامين در اين شب به فرمان خدا فرو مي‌آيند. و امشب شب سلامت فرد و جامعه و جسم و جان و زمين و زمان است تا سپيده دم .
هر چه شما از اين سوره و اين ترجمه‌اي كه عرض كردم مي‌فهميد، به همان اندازه قرآن درباره شب قدر سخن گفته است . علاوه بر اين ملاحظه مي‌كنيد در اين سوره درباره شب قدر اين مشخصات ذكر شده است: 1- شب قدر شبي است كه قرآن در او نازل شده: ما قرآن را در شب قدر فرستادي؛ 2- شب قدر شبي است كه از هزار شب بهتر است؛ 3- در اين شب فرشتگان به همراه روح ( در آياتي ديگر روح الامين هم آمده) و به فرمان خدا ( به هر فرمان خدا ) فرو مي‌آيند؛ 4- شبي است كه تا سپيده دم، شب سلام، شب سلم و شب سلامت است. اين آن چيزي است كه از سوره قدر درباره شب قدر مي‌فهميم يكي از مشكلات فن مطالعات اسلامي اين است كه معمولا يك مطالعه كننده بيايد و فقط يك آيه يا دو آيه، يا يك حديث يا دو حديث، را درباره يك مطلب ببيند و از آيات و روايات و مطالب ديگري كه درباره همان موضوع آمده غفلت كند، يا حوصله تحقيق و تتبعش كم باشد، آن وقت اظهار نظري كند كه اين غالباً خام است. يكي از مشكلات فن اسلام شناس همين نداشتن تتبع تام، تفحص كامل و حوصله فراوان در بررسي دلايل و مأخذ يك مطلب و يك موضوع در اسلام است . متأسفانه نه تنها آنها كه در خارج از سمت روحانيت و علماي اسلامي هستند، بلكه آنها هم در زمره علماي اسلامي هستند خيلي‌ها به اين كم حوصلگي گرفتارند. باز متأسفانه خيلي از اين آقاياني هم كه به نام شرق شناس و خاورشناس يا اسلام شناس در اين قرنهاي اخير درباره اسلام مطالعاتي كرده‌اند و مطالبي نوشته‌اند، به اين مشكل گرفتارند. به هر حال، درباره شب قدر در قرآن كريم مطلب به همين سوره ختم نمي‌شود. در سوره دخان چند آيه ديگر داريم كه خواه و ناخواه به شب قدر مربوط مي‌شود. در سوره دخان چنين آمده: « بسم الله الرحمن الرحيم. حم، و الكتاب المبين، انا انزلناه في ليله مباركه، انا كنا منذرين. فيها يفرق كل امر حكيم، امراً من عندنا اناكنا مرسلين» در اين آيات كلمه قدر نيامده است، ولي اين آيات مي‌گويد ما قرآن را در شب مبارك و پر بركتي فرستاديم؛ شبي كه در آن شب هر امر محكمي به صورت واحد معين مي‌شد؛ شبي كه در آن شب به فرمان ما حكم قاطع هر مطلبي روشن مي‌شد، و در اين شب ما مي‌فرستاديم فرستادگان ( رسول و پيامبر) را. ملاحظه مي‌كنيد كه اين آيات درست با آياتي كه در سوره قدر است مربوط به يك موضوع است. البته در اينجا كلمه قدر نيست. در سوره قدر مي‌گفت ما قرآن را در شب قدر فرستاديم، اينجا مي‌گويد ما قرآن را در شبي مبارك فرستاديم. اين شب مبارك همان شب قدر است. در آنجا مي‌گفت در اين شب فرشتگان به همراه روح الامين با هر فرمان و از روي هر فرمان مي‌آمدند، و در اينجا مي‌گويد در اين شب هر امري به صورت محكم مشخص مي‌شود و به صورت قاطع معين مي‌گردد. درسوره نحل آيه‌اي هست كه بخصوص شب قدر مربوط نيست‌، ولي به مطلب كلي شب قدر مربوط است :
« ينزل الملائكه بالروح من امره علي من يشاء من عباده ان انذرو، انه لا اله الا انا، فاتقون» خدا كسي است كه فرشتگان را به همراه روح الامين مي‌فرستد، بر هر يك از بندگانش كه بخواهد؛ و به آنها مأموريت مي‌دهد كه برويد پيام يكتاپرستي را به مردم برسانيد و به آنها اعلام كنيد كه جز خداي آفريدگار جهان خدايي نيست، پس جانب خداي يكتا را نگه داريد. در اينجا هم صحبت از فرستادن فرشتگان به همراه روح الامين و فرستادن رسولان و پيامبران به سوي مردم است. اين كلي مطلب شب قدر است. اين است آنچه در قرآن كريم درباره موضوع و مطلب شب قدر آمده است. حالا ما از اين چه مي‌فهميم ؟ آيا از اين آيات قرآن اينطور فهميده مي‌شود كه شب قدر شبي است كه مقدرات اشخاص و مردم معين مي‌شود؟ شب قدر است يعني شب تقدير است ؟ آن هم تقديرات مردم و سرنوشت مردم ؟ آن هم براي چه مدتي: يك سال‌، كمتر، بيشتر؟ اين يك احتمال در معني كلمه قدر. احتمال ديگر در معني كلمه قدر اين است كه شب قدر است يعني حسابها روشن مي‌شود، اما نه سرنوشت افراد و مردم؛ بلكه حكم قاطع هر مطلبي روشن مي‌شود. چون در شب قدر قرآن كريم نازل شد و پيغمبر اسلام به پيغمبري مبعوث شد و خدا احكام حلال و حرام و بد و خوب را در قرآن كريم به صورتي قاطع و ابدي فرستاد و فرشتگان به همراه روح الامين حامل پيام الهي بعثت و حامل كتاب الهي قرآن براي پيغمبر بودند، بنابراين شب قدر است يعني شبي است كه اندازه و قدر هر مطلبي به صورتي قاطع روشن شده است. در اين معنا ديگر بحثي از سرنوشت اشخاص، چه يك شب و چه يك سال و چه يك عمر، در ميان نيست. معني سوم اينكه اصلا كلمه قدر به معناي ارزش و منزلت باشد، نه به معناي ارزيابي. يعني ما قرآن را فرستاديم در شبي ارزنده؛ شبي كه بايد قدرداني شود؛ شبي كه از هزار ماه بهتر است. دليل بهتر بودن اين شب از هزار ماه و دليل قدر و منزلتش نيز اين است كه شب بعثت پيغمبر اكرم است .
از قرآن كريم و آيات قرآن كريم نمي‌توانيم بفهميم كه آيا حتماً معني اول مراد است يا دو معني ديگر. ولي آنچه مسلم است اين است كه از آيات قرآن كريم اين مقدار استفاده مي‌شود كه شب قدر شب بعثت پيغمبر و شب فرستادن قرآن كريم و شب مباركي است. شب پربركتي است. شبي است كه تا سپيده دم و تا صبح گاه شب سلام براي بشريت و انسانيت است. شبي است كه فرشتگان به همراهي روح الامين بر پيغمبر آمده‌اند و هر مطلبي كه بايد و شايد بر پيغمبر خوانده‌اند. اينها از قرآن به طور مسلم استفاده مي‌شود؛ اما درباره بيش ازاين‌، به حساب قرآن نه مي‌توانيم بگوييم بله‌، و نه مي‌توانيم بگوييم نه. اين شب قدر از نظر قرآن كريم‌، اما از نظر روايات .
از نظر روايات‌، شيعه و سني‌، عامه و خاصه در مورد شب قدر احاديث و رواياتي از پيغمبر اكرم دارند. امام مالك كه از ائمه بزرگ فقه عامه و برادران سني ماست و تقريباً معاصر متأخر امام صادق عليه السلام است، در كتاب معروف و معتبر خود ( كه مخصوصاً از نظر عامه داراي ارزش فوق العاده‌اي است) « موطأ» ، كه در فقه و حديث است و معروف‌ترين اثر علمي مالك هم هست‌، بابي تحت عنوان قدردارد و رواياتي از پيغمبر اكرم نقل مي‌كند كه از ايشان سؤال شد شب قدر چه شبي است. روايات مختلفي نقل مي‌كند. يكي اينكه فرمود در ده روز آخر ماه رمضان است؛ يكي اينكه فرمود در چند روز آخر ماه رمضان است ، با شبهاي بيستم‌، بيست و يكم، بيست و دوم بيست و سوم، و بيست و هفتم منطبق مي‌شود. متأسفانه كتاب « موطأ» در اينجا همراه من نيست، چون بيشتر كتابهاي من هنوز ايران است. آنچه از مطالعه قبلي به خاطرم مانده اين است كه چهار شب از شبهاي ده روز آخر ماه رمضان از احاديثي كه مالك در كتاب « موطأ» نقل كرد استفاده مي‌شود. مي‌گويد پيغمبر تأكيد فرمود كه در اين شبها به عبادت و بندگي خدا بپردازيد؛ در حق خودمان و در حق ديگران دعا كنيم. حتي درباره ليله الجهني، كه مرحوم محدث قمي هم در كتاب مفاتيح ]در اعمال مختصه شب بيت و سوم [آورده، مالك در « موطأ» حديث جهني را نقل مي‌كند. به هر حال مالك در كتاب « موطأ » مطلب را طي چند روايت بدون تفسير و توضيح در حدودي كه عرض كردم بيان مي‌كند.
امام شافعي كه او هم از ائمه بزرگ فقه سني و برادران سني است نيز در كتاب معروف و مهمترين كتابش « أم » ـ كه البته اينجا همراه من است ـ و از كتابهاي بسيار معروف فقه عامه است در باب كوتاهي مسأله شب قدر و عبادت را در شب قدر را البته خلاصه‌تر از آنچه در كتاب « موطأ» مالك آمده نقل مي‌كند. از كتابهاي فقه حنفي چيزي در دسترسم نبود تا ببينم و قبلا هم فرصت نكردم مراجعه كنم .
علماي شيعه‌، مخصوصاً در كتابهاي ادعيه و همچنين در كتابهاي حديث درباره شب قدر روايات بسياري نقل كرده‌اند. ماحصل روايات و مطالبي كه علماي شيعه دارند اين است كه در اين شب مستحب و بجاست كه هر مسلماني بيشتر وقتش را به دعا و توجه به خدا بگذراند، و اگر بتواند شب را احياء كند. احياء كلمه عربي است كه فارسي دقيق آن كلمه شب زنده داري است. احياء يعني شب زنده داري. خوب است هر مسلماني در اين شبها شب زنده داري كند، اما شب زنده داري به دعا، توجه به خدا، محاسبه نفس، پاك كردن دل و پاك كردن روح از آلودگيها و ناپاكيها. آماده كردن روح براي بهتر عمل كردن به وظايفي كه خدا براي ما مقرر كرده است. اين خلاصه آنچه است كه در احاديث و كتابهاي شيعه آمده . در اين زمينه دعاهاي زيادي هست. البته بسيار خوب است كه انسان در اين شب دعا كند.
   
Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly. All right reserved.