• تاريخ: سه شنبه 8 آذر 1390

قرآن در نگاه امام صادق(ع)


           
روزى كه رسول خاتم(ص) دو وزنه سنگين و دو ميراث گرانبها (قرآن ‏وعترت) را به مردم معرفى كرد و براى نجات از گمراهى، تمسك به‏«ثقلين‏» را توصيه فرمود، اهل ‏بيت‏ خويش را نيز به عنوان قرآن ‏شناسان خبير معرفى كرد، تا پس از او، امت از ائمه الهام بگيرند و شاگردى عترت را با افتخار بپذيرند.صادق آل محمد(ص)، در باره حبل المتين قرآن و شيوه بهره ‏گيرى ازآن و جايگاه كلام الهى، سخنان بسيارى دارد كه در اين نوشته‏ به اختصار به برخى از محورهاى تعاليم و توصيه ‏هاى حضرتش اشاره‏ مى ‏كنيم، باشد كه جامعه قرآنى و ولايى ما، از حضرت صادق(ع) سرمشق ‏بگيرد و از سرچشمه هدايت قرآنى، جان عطشناك خويش را سيراب ‏سازد.

1- قرآن، تجلى ‏گاه خدا :

كلام الهى، جلوه‏اى از قدرت و علم و حكمت‏ خداست و آيات قرآن،هريك نشانه‏اى از عظمت الهى است. امام صادق(ع) در زمينه جلوه ‏گاه ‏بودن قرآن براى ذات مقدس خدا البته براى چشم‏هاى بيدار و دلهاى آگاه مى ‏فرمايد: "لقد تجلى الله لخلقه فى كلامه و لكنهم لايبصرون"  (1)

خداوند بر خلق خويش در كلام خودش تجلى كرده است، ولى آنان خدا را نمى ‏بينند.2
 
2- گنجينه كامل :
معارف قرآن بى ‏پايان است. به تعبير خود قرآن (تبيانا لكل شي‏ء)است، بيانگر هرچيز. هر پند و حكمت، هر حكم و قانون، هر علم ودانش ريشه در قرآن دارد. حتى براى آگاهى از سرگذشت پيشينيان و سرنوشت آيندگان و دانشهاى آسمان و زمين بايد به قرآن نگريست و به كمك اهل ‏بيت عليهم السلام ، از اين منبع و گنجينه كامل بهره ‏گرفت. امام صادق(ع) مى‏فرمايد:«خداوند بى ‏همتا و قدرتمند، كتاب خويش را بر شما نازل فرمود واو راستگو و نيكوكار است. در قرآن، خبر شما و خبر آنان كه پيش‏ از شما بودند و آنان كه پس از شما خواهند آمد، همچنين خبرآسمان و زمين است...»(2)

و در سخن  ديگرى به جنبه تبيان بودن قرآن چنين اشاره‏ مى ‏فرمايد: "ان الله انزل فى ‏القرآن تبيان كل شى‏ء، حتى و الله ما ترك شيئا يحتاج العباد اليه الا بينه للناس..." (3) خداوند در قرآن، بيان هرچيز را نازل كرده است. به خدا قسم هيچ ‏چيزى را كه بندگان به آن نيازمندند، فروگذار نكرده و براى مردم ‏بيان فرموده است.

3- عهدنامه الهى:

قرآن، عهدى استوار ميان خدا و مردم است و آيات اين كتاب، متن‏اين عهدنامه را بيان مى‏كند. در عهد نامه بايد نگريست، به آن‏ بايد پاى ‏بند بود، مفاد آن را نبايد زير پا گذاشت. امام صادق(ع) درباره اين عهدنامه و لزوم تلاوت بخشى از آن در هرروز، چنين مى ‏فرمايد:
«القرآن عهدالله الى خلقه، فقد ينبغى للمرء المسلم ان ينظر فى‏عهده و ان يقراء منه فى ‏كل يوم خمسين آيه.‏» (4)

قرآن عهد خداوند نسبت ‏به بندگان اوست. سزاوار است كه يك انسان‏ مسلمان در اين عهدنامه الهى بنگرد و هر روز پنجاه آيه از آن رابخواند. روشن است كه مرور بر مفاد يك عهدنامه، براى يادآورى از آن قرارداد و رعايت آن در عمل است. ميثاق خدا با بندگان برشناختن ‏احكام الهى و عبرت گرفتن از حكايات قرآن و عمل به اوامر او وتدبر در آيات است. جالب است كه امام صادق (ع) وقتى مى‏ خواست قرآن ‏تلاوت كند، قرآن را كه به دست راست‏ خويش مى ‏گرفت، دعايى مى ‏خواند كه به عهد بودن قرآن و تعهدات انسان در قبال اين قرار داد،اشاره دارد. مضمون آن دعا چنين است:

«خداوندا! من عهد و كتاب تو را گشودم. خدايا! نگاهم را در اين ‏كتاب، عبادت قرار بده و قرائتم را تفكر، و تفكرم را عبرت ‏آموزى. خدايا! مرا از آنان قرار بده كه از مواعظ تو در اين‏ كتاب، پند مى ‏گيرند و از نافرمانى ‏ات پرهيز مى ‏كنند. وقتى كتاب تورا مى ‏خوانم، بر دل و گوشم مهر مزن و بر ديدگانم پرده ميفكن وقرائت مرا خالى از تدبر مگردان، بلكه مرا چنان قرار بده كه درآيات و احكامش ژرف بنگرم، دستورهاى دين تو را بگيرم و عمل كنم ‏و نگاه مرا در اين كتاب، غافلانه و قرائتم را بيهوده و بى ‏ثمرمساز.» (5)

4-آينه عبرت :

درخلال آيات قرآن، سرگذشت اقوامى از گذشته آمده است. چه نيكان وصالحان كه در سايه ايمان و عمل و پيروى از حق، سعادتمند شدند،چه عنودان و لجوجان كه با تكذيب انبياء و انكار خدا و طغيان وفساد، گرفتار عذاب الهى گشتند. قرآن، كتاب قصه و داستان نيست،ولى سرشار از قصص و حكايات افراد و امت هاست و همه بر اساس درس ‏گرفتن و الهام و عبرت و پند.

امام صادق(ع) مى‏ فرمايد:

«عليكم بالقرآن! فما و جدتم آيه نجا بها من كان قبلكم فاعملوا به، و ما وجدتموه هلك من كان قبلكم فاجتنبوه.» (6)

برشما باد قرآن! هر آيه‏اى را كه يافتيد كه گذشتگان، با عمل به‏ محتواى آن آيه نجات يافتند، شماهم به آن عمل كنيد و هر آيه را ديديد كه بيانگر هلاكت پيشينيان است، شماهم از آن (عامل هلاكت) بپرهيزيد. اين شيوه برخورد با آيات قرآن، سودمندترين شيوه‏اى است كه درعمل فردى و اجتماعى مسلمانان اثر مى‏گذارد و قرآن هدايتگر قارى‏ مى‏شود.

5- احكام جاودانه :

دين خدا و آيات قرآن، حاوى يك سلسله احكام الهى است كه تا دامنه قيامت استمرار مى‏ يابد. آنچه كه حلال الهى و حرام الهى ‏است، مشمول مرور زمان نمى ‏شود و حكم خدا در اثر «جو» يا «شرايط جديد» يا «تمايلات اين و آن‏» عوض نمى ‏گردد. امام ‏صادق(ع) در تشريح بعثت‏هاى سلسله نورانى انبيا، به دوره بعثت ‏رسول خاتم(ص) مى ‏رسد و مى ‏فرمايد:
«تا آن كه محمد(ص) آمد و قرآن‏ و شريعت و راه و روش قرآن را آورد. پس حلال آن تا روز قيامت ‏حلال است و حرام آن تا روز قيامت ‏حرام مى ‏باشد.»( 7)

و در سخنى ديگر، جريان قرآن را در عصرها و زمان‏ها، همچون‏ جريان شب و روز و ماه و خورشيد مى ‏داند. با بيان امام صادق (ع) راه‏ بر انديشه كسانى كه احكام خدا را مقطعى و دوره‏اى مى‏ دانند و عصر حاضر را براى اجراى احكام قرآن مناسب نمى ‏دانند و قوانين وحى را براى تنظيم امور بشريت امروز و جامعه كنونى كافى نمى ‏بينند، بسته مى ‏شود.

6- هميشه زنده و شاداب :

غير از احكام قرآن و حلال و حرام آن كه ابدى است، خود اين كتاب ‏ژرف و فصيح و متين نيز با گذشت زمان كهنه نمى ‏شود و پيوسته ‏معارف آن براى همه اقشار در همه زمانها درخشندگى و آموزندگى ‏دارد. امام صادق(ع) در حديثى به رمز و راز اين جاودانگى و طراوت‏ هميشگى در كلام خدا اشاره دارد. مردى از آن حضرت مى ‏پرسد: چرا قرآن با نشر و درس و بررسى، تازه ‏تر و شاداب ‏تر مى ‏شود و هرگز كهنه نمى ‏شود.؟ امام صادق(ع) در پاسخ مى ‏فرمايد:

«لان الله تبارك و تعالى لم يجعله لزمان دون زمان و لا لناس دون ‏ناس فهو فى كل زمان جديد و عند كل قوم غض الى يوم القيامه.» (8)

براى اين كه خداى متعال آن را براى زمانى خاص يا مردمى خاص‏ قرار نداده است. از اين رو قرآن در هر زمان تازه است و نزد هرقومى شاداب است تا روز قيامت. طراوت و تازگى قرآن براى همه و هميشه، به خاطر آن است كه معجزه ‏جاويد پيامبر(ص) و كلام الهى است و در هر عصرى پاسخگوى نيازهاى ‏فكرى، هدايتى و اجتماعى مردم است.

7- حفظ، آموزش و عمل :

گرچه تلاوت قرآن و حفظ كردن آيات آن ثواب دارد و ارزشمند است، ولى تكليف مسلمانان در اين حد خلاصه نمى ‏شود. حفظ كردن بايد همراه با عمل باشد و ياد دادن و ياد گرفتن به قصد اجراى‏ فرموده هاى خداى متعال.
حضرت صادق(ع) فرموده است: «الحافظ للقرآن، العامل به، مع السفره‏ الكرام البرره.‏» (9)
كسى كه حافظ قرآن و عمل كننده به آن باشد، همراه با سفيران ‏والامقام و نيكوكار الهى (فرشتگان مقرب) خواهد بود.

ضرورت آموختن قرآن نيز در كلام آن حضرت مطرح است.
مى ‏فرمايد: «ينبغى للمؤمن ان لايموت حتى يتعلم القرآن او يكون فى تعلمه‏.» (10)
سزاوار است كه مؤمن نميرد، تا آن كه قرآن را آموخته باشد، يا در حال و مسير فراگرفتن قرآن باشد.

با اين حال، پاى بندى به احكام قرآن و عمل به آن در تعبير امام‏ صادق(ع) چنين بيان شده است:
«واحذر ان تقع من اقامتك حروفه فى‏اضاعه حدوده‏.» (11)
بپرهيز از اين كه در مسير اقامه حروف، به اضاعه حدود بيفتى.

بسيارند آنان كه در شكل و ظاهر به قرآن مى‏ پردازند و در وراى ‏جلوه هاى ظاهرى قرآنى، عمل به قرآن مطرح نيست. اين گونه برخورد تشريفاتى و مراسمى و شكلى با قرآن، در شان كلام الهى و منشورآسمانى نيست.

8-ادب و آداب تلاوت :

خواندن قرآن نيز آدابى دارد، هم آداب ظاهرى همچون مسواك، وضو، ترتيل، صوت خوش، رو به قبله بودن، حفظ احترام كلام الله و... وهم آداب باطنى و حالت‏هاى روحى و توجه قلبى و عنايت ‏به كلام خداو پيداكردن حالت ‏خشوع و تذكر و تاثير پذيرى ازتلاوت، اين نكات ‏در كلمات امام صادق(ع) بسيار بيان شده است. به برخى از اين‏ رهنمودها اشاره مى ‏شود: امام صادق(ع) مى ‏فرمايد:

هرگاه نزد تو قرآن تلاوت مى ‏شود، برتولازم است گوش بدهى و سكوت وتوجه داشته باشى: «اذا قرى‏ء عندك القرآن وجب عليك الانصات و الاستماع.‏» (12)

اين همان نكته قرآنى است كه در آيه 204 سوره اعراف آمده است: « و اذا قرى‏ء القرآن فاستمعوا له و انصتوا.»

و در سخن ديگرى به نقل ازحضرت رسول(ص) مى ‏فرمايد كه: «راه‏ قرآن‏» را نظيف و پاكيزه كنيد. مى ‏پرسند: راه قرآن چيست؟ مى‏ فرمايد: دهان مى ‏پرسند: چگونه؟ مى ‏فرمايد: با مسواك. (13)

در حديث ديگر، امام صادق(ع) فرموده است: كسى كه قرآن بخواند، ولى قلبش رقت پيدا نكند و در برابر خداوند خاضع نشود و در درون، حالت‏ حزن و خشيت و هراس نيابد، شان وجايگاه والاى خدا را سبك شمرده است. بنگر كه كتاب پروردگارت را چگونه مى ‏خوانى و با منشور ‏خويش چه برخوردى دارى و اوامر و نواهى آن را چگونه پاسخ مى ‏دهى و حدود و تكاليف آن را چگونه‏ امتثال و فرمان بردارى مى ‏كنى؟! در آيه‏ هاى وعد و وعيد، درنگ كن، در امثال و مواعظ قرآن انديشه كن. مبادا اقامه حروف و قرائت ‏ظاهر، تو را در تباه ساختن حدود آن بيندازد!... (14) تلاوت با حزن و حالتى اندوهناك كه نشان دهنده تاثر روحى قارى ‏از آيات كلام خداست، ادب ديگرى از آداب تلاوت است. امام صادق (ع) فرموده است: «ان القرآن نزل بالحزن فاقرؤه بالحزن‏.» (15) قرآن با حزن نازل شده است، شما هم، آن را حزين قرائت كنيد.

9- جوانان و قرآن :

 انس با قرآن، دلهاى جوانان ‏را روشن و زندگيهاشان را با صفا مى‏ كند و عامل جذب آنان به پاكى ‏و راه خدا مى ‏شود.

امام صادق(ع) مى ‏فرمايد: هرجوان مومنى كه قرآن بخواند، قرآن با گوشت و خون او در مى ‏آميزد و خداوند او را با فرشتگان بزرگوار همراه مى ‏سازد و قرآن روز قيامت نگهدارنده او (از دوزخ) خواهدبود.«من قرئى القرآن و هو شاب مؤمن، اختلط القرآن بلحمه و دمه، وجعله الله مع السفره ‏الكرام البرره و كان القرآن حجيزا عنه يوم‏ القيامه.» (16)

بخصوص، خانه هايى كه نواى خوش قرآن از حنجره‏ هاى داوودى از آن‏ها به گوش مى ‏رسد و صبح و شام، جوانان صاحبدل و روشن ضمير، همدم‏ كتاب خدايى ‏اند و لحظات خويش را با انس با قرآن سپرى مى ‏كنند، مشمول رحمت‏ خدا و هدايت قرآنى مى ‏شوند. اين گونه خانه‏ هاى نورانى ‏از تلاوت، در آسمانها تابان و فروزان است. امام صادق(ع)مى ‏فرمايد:

خانه ‏اى كه يك فرد مسلمان در آن قرآن تلاوت مى ‏كند، براى اهل‏ آسمان نورانى ديده مى ‏شود، همچنان كه مردم دنيا در آسمان ستاره‏ درخشان را مى ‏بينند. (17) 10- نكته ‏هاى ديگر :
همچنان كه ياد شد، در درياى كلمات حضرت صادق(ع) گهرهاى فراوانى ‏وجود دارد كه در باره قرآن كريم است. نقل آن ها به طول‏ مى ‏انجامد. عصاره و خلاصه‏ اى از آن مضامين را كه در برخى روايات‏ ديگر آمده است، تقديم مى ‏كنيم.

امام صادق (ع)، قرآن را داراى آيات ناسخ و منسوخ و محكم و متشابه مى ‏داند و بهره‏ گيرى از قرآن را براى كسانى روا مى ‏شمرد كه‏ به اين نكات توجه داشته باشند و گرنه گمراه مى ‏شوند و گمراه‏ مى‏ كنند. وى براى فراگيرى هر حرف از قرآن، پاداش ده حسنه بيان ‏مى ‏كند و مى ‏فرمايد :

قرآنى كه خوانده نمى ‏شود و غبار بر آن‏ مى‏ نشيند، روز قيامت ‏به درگاه خدا شكايت مى ‏كند. تلاوت راستين را آن مى ‏داند كه قرآن خوانان، وقتى به آيات بهشت و جهنم مى ‏رسند، مى ايستند و تامل مى ‏كنند. اهل ‏بيت عليهم السلام را وارثان كتاب‏ خدا و برگزيدگان خلق مى ‏شمرد و از اين خاندان به عنوان وجه ‏الله،آيات، بينات و حدودالله ياد مى‏ كند و ولايت ائمه را قطب و محور قرآن و همه كتب آسمانى معرفى مى ‏كند و قرآن را «ثقل اكبر» مى ‏نامد و آن را چراغ هدايت و فروغ تاريكى و حيات بخش قلب بينا و گشاينده چشم و دل مى ‏شمارد. از ديدگاه آن حضرت، قرآن‏«معيار» و ملاك درستى و حقانيت هر حرف و حديث است و مى ‏فرمايد: هر چه كه از ما براى شما نقل مى ‏شود، در صورتى كه مخالف با قرآن ‏باشد ما نگفته ‏ايم و شما نپذيريد. امام اهل‏ بيت پيامبر(ص) را خزانه ‏داران علم الهى و بازگوكنندكان وحى خدا مى داند و از تفسير به‏ راى نهى مى ‏كند و از آن قارى كه به خاطر خود نمايى يا كسب‏ درآمد، به قرائت مى‏ پردازد، نكوهش مى ‏كند.

اميد است كه در سايه رهنمودهاى حضرت صادق عليه السلام، با چشمه وحى الهى ‏آشناتر شويم و «قرآنى‏» بينديشيم و «قرآنى‏» زندگى كنيم.

پى ‏نوشت
 
1- بحارالانوار، ج‏89، (بيروت)، ص‏107

2- كافى، ج 2، ص‏599

3- بحارالانوار، ج‏89، ص 81

4- وسايل الشيعه، ج 4، ص‏849

5- بحارالانوار، ج 95، ص 5

6- الحياه، ج 2، ص‏116

7- كافى، ج 2، ص 18

8- بحارالانوار، ج‏89، ص 15

9- الحياه، ج 2، ص ص 152

10- همان، ص 155

11- بحارالانوار، ج 82، ص‏43

12- وسائل الشيعه، ج 4، ص 861

13- الحياه، ج 2، ص 158.

14- بحارالانوار، ج‏89، ص‏207.

15- وسائل الشيعه، ج 4، ص‏857.

16- الحياه، ج 2، ص 164.

17- كافى، ج 2، ص 610.

18- تفسير برهان، ج 4، ص‏457
 
 
 
Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved