• تاريخ: سه شنبه 10 آبان 1390

دین زرتشت چگونه دینی است ؟


           

پرسش:

. دین زرتشت چگونه دینی  است ؟

 جواب: در رابطه با آیین زرتشت ابهامات و اشکالات متعددی وجود دارد. برخی از این اشکالات جنبه تاریخی دارند، برخی کلامی و اعتقادی اند ، برخی مربوط به وثاقت کتاب آسمانی و اشکالاتی نیز راجع به حوزه های اخلاقی و رفتاری و یا نظام اجتماعی و خانوادگی آن مربوط میشود. اکنون به اختصار به پاره ای از این موارد اشاره می کنیم.

  یک. نظرگاه تاریخی:اطلاع دقیقی پیرامون زمان پیدایش و ظهور زرتشت به عنوان پیامبر آیین مزدیسنی وجود ندارد. برخی از دانشمندان مانند هوسینگ در اصل وجود او تردید کرده و چون رستم و اسفندیار شخصیتی موهوم دانسته اند.[1] بعضی تاریخ ظهور او را 600 و برخی تا 6000 سال قبل از میلاد دانسته اند. قول مشهور آنست که او 660 سال پیش از میلاد پا به جهان گذاشته و سی سال بعد دعوی نبوت کرده و به سال 583 ق.م در آتشکده بلخ به دست تورانیان کشته شده است.[2]  محل تولد وی نیز مردد بین ری، آذربایجان، افغانستان ، فلسطین و خوارزم و فارس است.[3] همچنین در مورد اینکه واقعاً او پیامبری برگزیده از سوی خداست یانه ، اطلاع دقیقی در دست نیست و مسلمانان صرفاً به استناد منابع دینی خود – نه با اتکا به ادله تاریخی – با زرتشتیان هم چون اهل کتاب رفتار نموده اند.[4] بنابراین فارغ از برخورد اسلام با زرتشتیان ؛ هیچ دلیلی بر اعتبار و بنیاد الهی آن وجود ندارد و حتی اعراب زیر سلطه ساسانیان نیز آنان را اهل کتاب نمی شناختند.[5] 

 دو. عدم وثاقت کتاب اوستا کتاب مقدس زرتشتیان « اوستا» نام دارد. قدیمی ترین نسخه اوستا که به خط « دبیره » نوشته شده و در دانمارک نگهداری می شود مربوط به سال 1325 میلادی [6] یعنی 1908 سال بعد از کشته شدن زرتشت است . بنابراین به احتمال زیاد زرتشتیان حدود 20 قرن کتاب مدون و شناخته شده ای نداشته و اگر هم داشته اند اثری ازآن در دست نیست. افزون بر آن زرتشتیان اتفاق نظر دارند که اوستا در اصل بسیار بزرگتر از اوستای کنونی بوده است. اوستای کنونی دارای 83000 کلمه است و احتمالاً اصل آن دارای 345700 کلمه، یعنی چهار برابر بوده است[7] .[8]  این مساله آیین زرتشت را با دو مشکل اساسی مواجه می سازد:

 2-1. تردید در وثاقت کتاب مقدس؛ زیرا کتابی که بیش از نوزده قرن پس از رحلت ابلاغ کننده آن گرد آوری شده ،آن هم بر اساس نوشته های پراکنده ای که تواتر تاریخی در مورد آنها ثابت نیست، به شدت اعتبار و وثاقت آنرا مخدوش می سازد. برخی نیز برآنند که اوستا در دوره هخامنشی مدون بوده و با حمله اسکندر از میان رفته و یا اسکندر آن را سوزانده است و تا ظهور ساسانیان اثری از اوستای مدون نبوده  تاآن که به دستور اردشیر ، یکی از روحانیون زرتشتی بار دیگر اوستا مرتب شد. اما این که بر چه اساسی اوستا باز سازی شده و تا چه اندازه با اوستای اصلی انطباق دارد معلوم نیست.[9]

2-2. اوستا دارای 5 بخش به نامهای زیر است: « یسنا» ،« ویسپرد»،« وندیداد »، «یشتها » ، « خرده اوستا » . قسمتی از « یسنا » ، « گاتها » نامیده می شود که مشتمل بر ادعیه و معارف دینی و معروفترین قسمت اوستاست. از نطر اوستاپژوهان تنها قسمتی از گاتها به زرتشت تعلق دارد.[10] و بقیه آن به دوران پیش از زرتشت و یا پس از زرتشت تعلق دارد.[11] این مساله نیز اعتبار اوستا را به عنوان کتاب آسمانی زرتشت مخدوش می سازد.

2-3. به فرض ثابت شود که اولا زرتشت پیامبری الهی بوده و ثانیاً آنچه در اوستای کنونی وجود دارد عیناً همان مطالبی است که از زرتشت به یادگار مانده ؛ در نهایت مخاطبان را با دینی ناقص مواجه می کند  که حدود سه چهارم آن از دست رفته است. لاجرم پیامبر دیگری لازم است که نیازهای دینی از دست رفته را جبران و خلا موجود را پر نماید. به عبارت دیگر اگر اوستای موجود برای هدایت بشر کافی بود ، انزال سه چهارم دیگر لغو و بیهوده بود. و اگر کافی نبود چنین نقصی وجود دین و پیامبر دیگر را لازم می نماید و بر زرتشتیان نیز لازم می شود که به آیین کامل بعدی ایمان بیاورند. 

 سه. نژاد و ملیت گرایی نژادپرستی و ملیت گرایی یکی از عوامل منفی راه یافته در آیین زرتشت به ویژه از دوره ساسانی است. این مساله به آیین یاد شده ویژگیهای تاریخی و احکام خاصی بخشیده است از جمله:

  3-1. اگرچه احتمالاً دعوت زرتشت فراگیربوده ولی بر اساس شواهد تاریخی پیروان آن همه آریایی بوده و از نژادهای دیگر چندان کسی به این آیین در نیامده است.[12]

 2-3. ملیت گرایی و ناسیونالیسم در « فرّ ایزدی» به خوبی آشکار است. فریا خوارنه فروغی اسا ایزدی ، به دل هر که بتابد برتری یابد، پادشاه شود، پیروز گردد یا در کمالات نفسانی و روحانی آراسته شود و پیامبر گردد.  دونوع فر در اوستا آمده : (یئریانم خوارنه) و ( فرکیانی) که دومی تا ظهور رسوشیانت  همیشه با ایرانیان خواهد بود.[13]

 3-3. نژادگرایی ونظام طبقاتی سبب تجویز و گسترش ازدواج با محارم شده است. « کرتیر» از بنیانگذاران زرتشتی ساسانی نوشته است: « بسیار ازدواج ها میان محرمان برقرار نمودم».[14] این مساله همواره موجب خرده گیری بر آیین زرتشت گردیده است.

  3-4. بی ارزش انگاری جان غیر زرتشتیان ؛ در تفکر زرتشتی انسانها به دو دسته تقسیم می شوند: مزداپرستان (زرتشتیان) و دیوپرستان( نازرتشتیان) . در این آیین اگر پزشکی در پی جراحی است باید تمرین خود را بر دیوپرستان آغاز کند. اگر سه دیوپرست به دست او مرد، دیگر نباید بر مزداپرستان پزشکی کن15

3-5. انحصار گرایی؛ یکی از ویژگی های نظام اجتماعی زرتشتی سامانی انحصارگرایی در قدرت ، ثروت و دانش در طبقات فرا دست است. آموزش در انحصار موبدان و کاهنان بوده و طبقات فرو دست به کلی از آموختن دانش محروم بودند تا آنجا که گفته اند: « موبد را باید لغت پهلوی غیر را نیاموزد چه یزدان به زرتشت گفته است که این علم را به فرزندان خود [16] تعلیم کن ».[17]   چهار. نظام طبقاتی جامعه ساسانی و آیین زرتشت پیوندی دو سویه دارند.از طرفی جامعه ساسانی شکل خاص و ویژه ای به این آیین بخشیده به طوری که برخی از پژوهشگران زرتشتی موجود را شدیداً متاثر از ساسانیان دانسته اند. از طرف دیگر جامعه ساسانی نماد جامعه مطلوب و مورد نظر آیین زرتشت شناخته می شود.[18] چنین جامعه ای شدیداً مورد حمایت و حفاظت آموزه ها و پیشوایان زرتشتی بوده است.  در این نظام ، جامعه از چهار طبقه متمایز تشکیل شده بود: 1. آژون ( روحانیون) ، 2. ارتش تاران ، 3. کشاورزان ، 4. صنعتگران.[19]  در این نظام اولا طبقات وضعیت سربسته ای داشته و به هیچ روی امکان ترقی  از طبقه ای به طبقه دیگر وجود نداشت. ثانیاً طبقات فراتر امتیازات فراتر و طبقات فرو دست محدودیت های بیشتری داشتند و جز کار و بردگی بهره ای نصیبشان  نمی شد. ثالثاً امتیازات و محرومیت های طبقاتی جنبه ارثی داشت و نسل به نسل  به اجبار و بدون امکان تغییر تداوم می یافت.    پنج. افسانه گرایی و بت پرستی وجود افسانه های خرد گریز در اوستا یکی از ضعف های آیین و کتاب مقدس زرتشتی است. کرستین سن افسانه خلقت را بر اساس اوستای ساسانی چنین نقل می کند:« ... عمر دنیا بالغ بر 12000 سال است. در سه هزار سال نخستین عالم ، اوهرمزد (عالم روشنی) و اهریمن (عالم تاریکی) در جوار یکدیگر آرام می زیسته اند. این دو عالم از سه جانب نامتناهی بوده ، فقط از جانب چهارم به یکدیگر محدود می شده اند. دنیای روشن در بالا و عالم ظلمانی در زیر قرار داشته و هوا فاصله آنها بوده است. مخلوقات اوهرمزد در این سه هزار سال در حال امکانی بودند ، سپس اهریمن نور را دیده و درصدد نابود کردنش برآمد. اوهرمزد که از آینده آکاهی داشت مصافی به مدت نه هزار سال با وی طرح افکند. اهریمن که فقط از ماضی آگاه بود رضا داد. آنگاه اوهرمزد به او پیشگویی کرد که این جدال با شکست عالم ظلمت خاتمه خواهد یافت. از استماع این خبر اهریمن سخت متوحش شد و مجدداً به عالم تاریکی در افتاد و سه هزار سال در آنجا بیحرکت ماند.  اوهرمزد در این فرصت دست به آفرینش جهان زد و چون کار خلقت به پایان رسید ، گاوی را بیافرید که موسوم به گاو نخستین است. پس آنگاه انسانی بزرگ خلق کرد به نام گیومرد (کیومرث) که نمونه نوع بشر بود. آنگاه اهریمن به آفریدگان او حمله برد و عناصر را بیالود و حشرات و هوام ضاره را بیافرید.  اوهرمزد در آسمان خندقی کند. اهریمن مکرر حمله کرد و عاقبت گاو گیومرد را بکشت اما از تخمه گیومرد که در دل خاک نهفته بود چهل سال بعد گیاهی رست که اولین زوج آدمی به اسم مشیگ و مشیانگ از او بیرون آمدند. دوره آمیزش نور و ظلمت  که آن را گمیزشن  گویند شروع شد. انسان در این جنگ خیر و شر به نسبت اعمال نیک و یا بد خود از یاران نور و یا اعوان ظلمت شمرده می شود».[20] افسانه گرایی در زرتشتی گری دوره ساسانی به بنیادی ترین مبانی اعتقادی یعنی خدا باوری نیز راه یافته است. علی رغم آنکه گفته اند زرتشت خدای مجرد را باور داشته ، اما خدای زرتشتی ساسانی دارای شکل و ریش و عصا و تاج است و هنوز که هنوز است با چنین شمایل انحطاط و تجسم یافته ای به عنوان آرم ملی بر روی تابلوی بسیاری از موسسات زرتشتی عصر حاضر به چشم می خورد وخدا را به صورت بتی بسان یک پادشاه نشان می دهد.[21]  در این آیین آتش دختر خدا شناخته می شود[22] ؛ گاو به ویژه گاو نر تقدس می یابد. در افسانه خلقت، اول مخلوق زمینی فرض می شود  وبا کیومرد به درجه شهادت  نایل میگردد و بول آن از آب پاک کننده تر است! [23] 

شش. احکام خرد ستیز و غیر عملی افزون بر احکامی که در لا به لای مطالب پیشین اشاره شد احکام خردستیز دیگری در آیین زرتشتی وجود دارد که به پاره ای ازآنها اشاره می کنیم.

  6-1 . تقدیس سگ؛ در وندیداد سگ مقام بسیار بالایی دارد به طوری که اگر کسی استخوان سخت و ناجویدنی به او بدهد یا آن را بترساند گرفتار مجازات پشوتنو[24] یعنی مرگ ارزان که با دادن تاوان بخشوده نمی شود[25]، دارد. نیز اگر کسی سگ آبی رابکشد باید ده هزار بسته هیزم سخت خشک ، ده هزار هیزم نرم خشک از چوبهای خوش بو ، ده هزار برسم( شاخه های تازه بریده شده) ، ده هزار شیر پاک و… را به روان سگ آبی بدهد. پس ده هزار مار، ده هزار سگ نما(گربه) ، ده هزار سنگ پشت، ده هزار قورباغه ای که در خشکی زندگی می کند، ده هزار موردانه کش ، ده هزار مورگودال کن، ده هزار کرم خاکی ، ده هزار مگس را کشته و ده هزار گودال ناپاک را پر کند[26] و دهها کار دیگر که انسان از شندن آن حیران می شود.[27]  ونیز مجازات کسی که پیکر مرده سگی را بر زمین اندازد دو هزار ضربه شلاق است.[28]  6-2.احکام بانوان؛ در اصطلاح وندیداد کلمه « دشتان» به معنی عادت ماهیانه زنان کار برد دارد و احکام بسیار پیچیده ای به دنبال دارد. چنین فردی باید دور از دیگران و در دشتانستان یعنی جایی که متروک و دور از آتش و آب و مردمان است ساکن شود[i]. در ظرف های فلزی کم بها به او غذا می دهند اما باید غذای کمی بخورد تا نیرو نگیرد[ii]. بعد او را با گمیز( ادرارگاو ) در دو گودال شستشو می دهند و سپس در گودال سوم با آب شستشو می دهند.[iii] حال اگر زنی بچه مرده به دنیا آورد باید او را در آلونکی دور از آب وآتش و مردم حبس کرد، او باید 3 یا 6  یا 9  جام گمیز بنوشد تا رحم او پاک شود. بعد از آن می تواند شیر گرم مادیان گاو را بنوشد  ولی نمی تواند آب بنوشد. تا 3 شب  باید به این گونه بماند بعد از 3شب تن و جامه خود را با گمیز آمیخته با خاکستر و آب در کنار 9 گودال بشوید  بعد تا 9 شب بدین منوال تنها می ماند. بعد از آن  تن و لباس خود را با ادرار گاو و آب می شوید تا پاک شود.[iv]

 

6-3. منع دفن مردگان؛ در آیین زرتشتی خاک و آتش پاک و مقدس اند وبه همین دلیل از سوزاندن و دفن مردگان جلوگیری می شود[v] و جسد مرده را در دخمه یا بالای بلندی باید گذاشت تا خوراک حیوانات و پرندگان شود.[vi] و کیفر کسی که مرده ای را در زمین دفن کند و یک سال در زمین بماند ، دو هزار تازیانه است[vii] و اگر دو سال بماند هرگز حتی با توبه  یا جریمه و کفاره تطهیر نمی شود. [viii]  

هفت. پیشگوییهای غیر واقع

 براساس « هزاره گرایی زرتشتی »[ix] انتظار ظهور سه منجی از نسل زرتشت مطرح میشود که یکی پس از دیگری جهان را پر از عدل و داد می کنند: الف. هوشیدر ، 1000 سال پس از زرتشت. ب. هوشیدر ماه ، 2000 سال پس از زرتشت. ج. سوشیانس ( سوشیانت) 3000 سال پس از زردشت که با ظهور او جهان پایان می یابد.[x]

اکنون نسبت  به فرد سوم نمی توان سوال کردچراکه هنوز پنج قرن به آمدنش باقی است ؛ اما نسبت به دو فرد نخست این سوال مطرح است که آنان کی و چگونه ظهور کرده اند و کارکرد آنها در بسط عدل جهانی چه بوده است و چرا در تاریخ نام و یادی از آن به چشم نمی خورد که بنا بر ادعایشان باید جهان را پر از عدل و داد کرده باشند.

 

هشت. ستم موبدان و اسلام گرایی ایرانیان

 یکی از واقعیات تاریخی، گرایش سریع وآزادانه ایرانیان زرتشتی به اسلام ، پس از فتح  ایران است. این مساله در شرایطی رخ داد که مسلمانان با زرتشتیان هم چون اهل کتاب رفتار نموده و آنان را کاملاً در مسایل دینشان آزاد گذاشته بودند؛ اما سیل خروشان اسلام گرایی ایرانیان نشانگر برتری واضح و روش این دین در نظر آنها نسبت به آیین پیشین است. دکتر صاحب الزمانی در این باره می نویسد:« توده های مردم نه تنها در خود مقاومتی در برابر جهان بینی و ایدئولوژی ضد طبقاتی اسلام احساس نمی کردند ، بلکه درست در آرمان آن همان چیزی را یافتند که قرنها به بهای آه و اشک و خون خریدار آن بودند و عطش آن را از قرنها در خود احساس می کردند».[xi] بخشی ازستم موبدان را در احکام ظالمانه ای میتوان یافت که آشکارا در جهت تأمین منافع انحصاری موبدان است. از این جمله است پاره ای از احکام کیفری.  به عنوان مثال افزون بر آنچه در بند ششم پیرامون مجازات کشنده سگ آبی گفته شد به احکام شگفت انگیز تری برمی خوریم. در وندیداد اوستا فرگرد 14 بند 8 به بعد آمده است: 8-1. شخص گناهکار باید برای آمرزش روان، تمام اسباب و لوازم مورد نیاز ومربوط به انجام مراسم دینی برای آثرون (موبد روحانی نگهبان آتش در آتشکده)  را به مردان اشو( موبدان و مردان مقدس) به عنوان کفاره بدهد. (8/14)8-2. گناهکار می بایست کلیه لوازم و ساز و برگ یک مرد سپاهی و جنگی اعم از نیزه ، کارد(شمشیر) ، گرز، کمان ، زین، فلاخن، زره، سپر و غیره را به عنوان کفاره به مردان اشو بدهد.(9/14)  8-3. گناهکار باید تمام لوازم و اسباب مورد نیاز یک کشاورز ، شبان و یک مرد برزگر را به مردان اشو به عنوان کفاره بدهد.(11- 10/14) این ابزارها عبارتند از : یک عدد خیش با یوغ، یک عدد اسباب گاورانی، دو هاون سنگی ، یک عدد آسیاب دستی برای آرد کردن گندم و یک بیل.  8-4. او باید یک نهر(جوی) آب ، یک قطعه زمین حاصل خیز و مرغوب به اندازه ای که آب دو جوی برای آبیاری آن کفایت کند وآب تا دورترین  نقاط آن پیش رود ، برای مردان اشو فراهم کند.( 13- 12/14)  8-5. او باید یک خانه اربابی با گاوستانی (طویله) دارای نه پرچین ، نه حصار، نه نوع علوفه را به جهت کفاره گناه به مردان اشو بدهد.خانه باید دارای دوازده راهرو در قسمت وسط و شش راهرو در قسمت پایین باشد . او همچنین باید یک رختخواب خوب با بالش و لحاف به مردان اشو بدهد.( 14/14)  8-6. مرد گناهکار موظف است که دختر باکره ، جوان و سالم خود را با جهیزیه و نقدینه ای از زیورآلات و طلاجات برای مردان اشو به ازدواج بدهد . البته این دختر باید خواهر پانزده ساله خود را نیز همراه گوشواره ( جهیزیه ) برای مردان اشو بیاورد.( 15/14) 8-7. همچنین این مرد موظف است هفت رأس رمه ریز در دوبار به مردان اشو و نیکوکار تقدیم کند. او باید هفت عدد سگ در دوبار پرورش دهد. او باید هفت عدد پل روی آب در دوبار بنا کند. او باید نه عدد باغ خرابه در دوبار تعمیر و مرمت کند.  اوباید نه عددسگ را که در پوست یا گوش گرفتار کک و شپش و همه ناخوشیهایی که به تن سگ روی می آورد، پاک کند و درمان بخشد. او باید نه مرد نیکوکار را در دوبار به خوراکی سیر از گوشت ، نان و شراب  اطعام کند.( 17- 16/14)[xii]  براساس مستندات تاریخی از این راها ثروتهای هنگفتی به چنگ آمده و انباشته شده و سپس در نبردهای مختلفی به غارت رفته است.[xiii]

 

پي نوشتها

[1] . بنگرید: شهید مطهری ، مجموعه آثار ، ج14، ص 239 ، قم و تهران: صدرا، چاپ هشتم، 1383.[2] . بنگرید:  الف. حسین توفیقی، آشنایی با ادیان بزرگ ، ص 57 و 58.  ب. ابراهیم پورداود، اوستا ،ص 28.ج. دین ایران باستان ، ص 185.[3] . بنگرید: الف. حسین توفیقی ، آشنایی با ادیان بزرگ جهان ، ج14،ص 186.   ب. جان بی ناس ، تاریخ جامع ادیان ، ترجمه علی اصغر حکمت، ص 453.   ج. دین ایران باستان ، ص 188.   د. شهید مطهری ، مجموعه آثار، ج14، ص 186.[4] . برخی برآنند که آنچه در نصوص اسلامی به ویژه در قران به عنوان آیین مجوس در ردیف ادیان  وحیانی و دارای کتاب در برابر مشرکین قرار گرفته  غیر از آیین زرتشتی موجود است  و با آن تفاوت های اساسی دارد.جهت آگاهی بیشتر بنگرید : رسول رضوی ، بازکاوی تاریخ و آموزه های زرتشت(مق) ، معارف( ماهنامه) ، ش 49.[5] . بنگرید: رسول رضوی ، تاریخ و آموزه های زرتشت ، معارف ( ماهنامه) ، ش 49، ص 18.[6] . ابراهیم پورداود ، اوستا،ص 49، ق: منبع پیشین. [7] . حسین توفیقی ، آشنایی با ادیان بزرگ جهان، ص 59.[8] . کرستین  سن برآنست که علت کاسته شدن از حجم اوستا در دوره ساسانی تمایل خود زرتشتیان به حذف پاره ای از افسانه ها و اسطوره های عامیانه در اوستا نگاشتهای  پیشین بوده است.  جهت آگاهی بیشتر بنگرید:  الف. کریستین سن ،آرتور امانوئل ، ایران در زمان ساسانیان ،ص 163 و 164.   ب. شهید مطهری ، مجموعه آثار، ج14، ص 188.[9] . شهید مطهری، مجموعه آثار، ج14، ص 187. [10] . تاریخ ادیان، ص 454 ، مقدمه جلیل دوست خواه برکتاب اوستا ، ج1، ص 11 .  ق: رسول رضوی ، بازکاوی تاریخ و آموزه های آیین زرتشت.[11] . هنریک ساموئل ینبرگ، دینهای ایران باستان ، ص 2 ، ترجمه سیف الدین نجم آبادی  ؛ دین و فرهنگ ایرانی پیش از عصر زرتشت ، ص 304 . ق: همان.[12] . زرتشت و آموزش های او، ص7.[13] . بنگرید: الف. مرضیه شنکایی ، بررسی تطبیقی اسمای الهی ، ص 279 ، سروش، چاپ اول ، 1381.  ب. پورداود، یشت ها، ج2، ص 310. [14] . هاشم رضی ، ج1، ص45.[15] . وندیداد، فرگرد هفتم، بند 37 و 38 .[16] . و به عبارتی به طبقه خود.[17] . دبستان المذاهب ، ص 111.[18] . بنگرید: رسول رضوی، بازکاوی تاریخ و آموزه های آیین زرتشت ، ص 20.[19] . بنگرید: الف. عبدالعظیم  رضایی ، زین العابدین آذرخش ، تاریخ هزار ساله ایران ، ج2،ص 106.   ب. اوستا ، یسنا ، 19/17 .[20] . کریستین سن ، ایران در زمان ساسانیان ، ص 168 و 169.[21] . جهت آگاهی بیشتر بنگرید: شهید مطهری ، مجموعه آثار ، ص 195 – 192. [22] . ایران در زمان ساسانیان ، ص 168.[23] . بنگرید: الف. شهید مطهری ، مجموعه آثار ، ص 198 – 196 .    ب. ایران در زمان ساسانیان ، ص 167. [24] . وندیداد، فرگرد، پانزدهم ، بند 6-5. [25] . وندیداد، فرگرد پانزدهم ، بند1.[26] . همان ، بند 1 تا 18. [27] . نگا:  الف. دارمستتر ، مجموعه قوانین زرتشت ، ترجمه موسی جوان، ص 211 و 223.   ب. سید حسن حسینی (آصف) ، درجات گناه ، تاوان و پتت در دین زرتشتی ، (مق) هفت آسمان( فصلنامه) ، ش 28، سال هفتم، زمستان 84. [28] . وندیداد، فرگرد ششم ، بند 25 – 24 .  ق: رسول رضوی ، بازکاوی تاریخ وآموزه های زرتشت. [29] . وندیداد، فرگرد شانزدهم ، بند 24 – 25 .[30] . وندیداد ، فرگرد شانزدهم، بند 1- 5.[31] . همان ، بند6 .[32] . رسول رضوی ، بازکاوی تاریخ و آموزه های زرتشت.[33] . بنگرید:  الف. فرهنگ ادیان جهان ، ص 286.     ب. محمد معین ، مزدیسنا و ادب پارسی ، ص 53 و 54.    ج. شهید مطهری، مجموعه آثار ، ج 14، ص 198 و 199.[34] . وندیداد ، فرگرد هشتم ، بند 45 و 44  ؛ این مساله بیش از نیم قرن است که توسط دولتهای ایران و هند به جهت حفظ بهداشت عمومی ممنوع شده است.[35] . وندیداد، فرگرد هشتم ، بند 25. [36] . رسول رضوی ، بازکاوی تاریخ و آموزه  های آیین زرتشت. [37] . Zoroastrian    millenni  Lism .[38] . حسین توفیقی ، آشنایی با ادیان بزرگ ، ص 61.[39] . ناصر الدین صاحب الزمانی ، دیباچه ای بر رهبری ، ص 255.[40] . جهت آگاهی بیشتر بنگرید: درجات گناه ، تاوان و پتت در دین زرتشتی ، سید حسن حسینی ( آصف) (مق) ، هفت آسمان ( فصلنامه تخصصی ادیان و مذاهب) ش 28 زمستان 1384 ، صص 216 – 220.

[41] . بنگرید: هفت آسمان (فصلنامه تخصصی ادیا ن و مذاهب ) ش 28 زمستان 1384 ، صص 220 و 221.

..........................................................................................................................

كد:131/1

منبع:پرسش و پاسخهاي دانشجويي
Copyright © 2009 The AhlulBayt World Assembly . All right reserved